انقلاب روسيه طرح عنوان انقلاب روسيه در اين مورد به منظور تشريح علل و جريان آن انقلاب نيست زيرا ارتباطى با موضوع اين كتاب ندارد . بلكه اشاره به اين موضوع از آن جهت است كه انقلاب كبير روسيه علاوه بر آن‌كه رژيم سياسى و شرايط اجتماعى و اقتصادى همسايه شمالى ايران را دگرگون ساخت ، در وضع سياسى ايران و روابط كشور ما با روسيه و انگليس چند اثر مهم و قابل‌توجه داشت : 1 - اثر آنى و فورى انقلاب روسيه ، از كار افتادن دستگاه نيروى جنگى آن دولت در ايران بود كه بازگشت سپاه روسيه‌ى تزارى را از مناطق شمالى و شمال غربى ايران به دنبال داشت . 2 - اثر ديگر آن انقلاب كه در حقيقت ناشى از تغيير رژيم سياسى روسيه و روى كار آمدن حزب انقلابى بلشويك در آن كشور بود ، حركت نيروهاى انگليسى را از جنوب غربى ايران به سمت آذربايجان و قفقازيه و خراسان به دنبال داشت . زيرا دولت بريتانيا درصدد برآمد كه به روس‌هاى سفيد سران آنان كه عليه رژيم جديد شوروى قيام كرده بودند ، كمك مالى و نظامى بكند . بدين‌ترتيب نفوذ نظامى انگليس تا شمال ايران نيز بسط يافت . 3 - چون بنيان رژيم جديد حكومت روسيه يعنى رژيم ساويتى ( شوروى ) براساس سوسياليسم و حمايت از طبقات رنجبر و زحمتكش و مبارزه با هر نوع استعمار و امپرياليسم قرار گرفته بود ، طبعا نمىتوانست با زورگيرى رژيم سرنگون شده تزارى موافق باشد . به همين جهت رژيم شوروى پاى خود را از قرارداد دوجانبه روس و انگليس در مورد تقسيم ايران بيرون كشيد و بعدا اعلام نمود كه هرگونه امتيازات سياسى ديپلماسى و امثال آن را كه رژيم تزارى به عنف و زور از ايران تحصيل كرده است ، لغو شده و از درجه‌ى اعتبار ساقط مىداند . 4 - مجاهدين قفقاز كه عليه رژيم استبدادى محمد على شاه دوش‌به‌دوش برادران ايرانى خود به مبارزه برخاسته و اينك در داخل روسيه با چنان انقلاب بزرگى روبه‌رو شده بودند ، بيش از پيش به هم‌دردى با آزاديخواهان ايران ، با انقلابيون روسيه هم‌صدا شدند و آزادىخواهان ايران را برادران و دوستان صميمى خويش خواندند و بر اثر اين همدردى و اعتقاد به اين رژيم ساويتى ، تنها راه آزادى و تأمين سعادت و نيكبختى ملت‌هاست ، دسته‌هاى بلشويك قفقاز به تصور خودشان براى آزاد كردن ملت ايران ، راه سرحدات ايالات شمالى ما را در پيش گرفتند و عناصر افراطى و انقلابى گيلان را به خود همداستان ساختند و بعدا حكومت بلشويك گيلان را به‌وجود آوردند . در اين مرز ترديدى نيست كه انقلاب بزرگ روسيه و يا به قول شادروان ملك الشعراى